Drie Nederlandse grootbanken boeken miljardenwinsten: 'Niet exorbitant'
De drie grootbanken presenteerden klinkende cijfers over het afgelopen halfjaar. ING boekte een winst van 3,5 miljard euro, Rabobank een winst van 2,7 miljard euro en ABN AMRO deed het ook niet slecht met een plus van 1,5 miljard.
Het afgelopen halfjaar is geen uitzondering: banken schrijven al lange tijd groene cijfers. Alleen al over de afgelopen drieënhalf jaar maakten ze opgeteld bijna 50 miljard euro winst.
Overwinstbelasting
De cijfers over 2026 laten zien dat banken goed presteren in een tijd van wereldwijde geopolitieke onrust. Dit is niet alleen een Nederlands verhaal, ook de vijf grootste Amerikaanse banken presenteerden recordcijfers over het tweede kwartaal van dit jaar. In Groot-Brittannië is het beeld niet anders.
Daar kreeg de actiegroep Positive Money recent landelijke media-aandacht vanwege de roep om een overwinstbelasting. Deze 'windfall tax' is er voor bedrijven die vette winsten boeken door externe factoren en niet per se door eigen inspanningen. Met deze belasting zouden de plannen van de Britse regering om de kosten voor levensonderhoud te verlagen betaald kunnen worden.
Weer een paar cent op je rekening: hierom keren banken rente dagelijks uit
Amerikaanse en Britse banken zijn volgens Roland Mees, hoogleraar bedrijfsethiek aan de Rijksuniversiteit Groningen, niet te vergelijken met Nederlandse. Regels, het verdienmodel, beloningen voor werknemers en de bedrijfscultuur verschillen, vertelt de wetenschapper die zelf ruim 30 jaar bij banken werkte, waaronder ING en ABN AMRO.
Mees noemt de winsten van banken fors, maar niet exorbitant. "Voor de kruidenier om de hoek gaat het om astronomische bedragen, maar voor banken niet." Je moet de winsten volgens hem afzetten tegen de risico's die ze lopen en het balanstotaal, dit laatste geeft aan hoe groot een bank is.
Winst zegt niet alles
ING, de grootste Nederlandse bank, had vorig jaar bijvoorbeeld een balanstotaal van ruim een biljoen (duizend miljard) euro. "De grootte van de winsten is dus relatief." Volgens Mees is het een goed teken dat banken winst maken, aangezien ze volgens hem van groot belang zijn voor de instandhouding van het financiële systeem.
Hoogleraar financiële economie Neeltje van Horen (UvA) is dezelfde mening toegedaan. "Op het moment dat banken niet gezond zijn, kunnen er net zulke situaties ontstaan als tijdens de financiële crisis. Dat kost de maatschappij veel geld."
Daartegenover staan instanties die waarschuwen dat de samenleving te afhankelijk is van grote banken. Zoals de Wetenschappelijke Raad voor Regeringsbeleid in 2019. Positive Money, dat ook actief is in de Europese Unie, pleit voor systeemverandering en minder macht voor de banken.
De discussie over winsten van banken laait eens in de zoveel tijd op. Toenmalig minister van Financiën Sigrid Kaag stuurde er in 2023 een Kamerbrief over. "Zowel in Nederland als in andere EU-lidstaten wordt gediscussieerd over de rechtvaardigheid van de hoge winsten voor banken", stond in die brief.
Waar komen winsten vandaan?
Door de huidige hoge winsten is de discussie opnieuw actueel. Hoogleraar Van Horen, die eerder werkte voor de Engelse centrale bank, meldt dat het lastig is om te zeggen tot welk bedrag winsten te verantwoorden zijn. Waar de winsten vandaan komen, is volgens haar de relevante vraag.
Dat verschilt namelijk per bank. Over het algemeen verdienen banken geld met allerlei vormen van financiële dienstverlening. Denk aan bijvoorbeeld vermogensbeheer en beleggings- en financieringsadvies. Ook verdient een bank geld aan betalingsverkeer door middel van transactiekosten.
Rentemarge
Er zit de afgelopen jaren nog een drijvende kracht achter de winsten, legt Van Horen uit. "En dat is de rentemarge." Oftewel, het verschil tussen wat banken aan rente moeten betalen en ontvangen van klanten.
Een bank keert rente uit aan spaarders, en ontvangt rente van organisaties en particulieren die leningen afsluiten. Denk aan grote leningen voor bedrijven en hypotheken voor huiseigenaren. Banken keren over het algemeen minder spaarrente uit dan ze aan rente ontvangen. Zo ontstaat winst.
In de eerdergenoemde Kamerbrief wordt gesteld dat de rentemarge is gestegen door verhogingen van de rente door de Europese Centrale Bank. Met andere woorden: de hogere winsten van banken zijn te danken aan externe factoren en niet omdat ze zelf beter presteren.
Meer concurrentie
"Als de winsten vooral komen door rentemarges, zou je kunnen zeggen dat meer concurrentie op de spaarmarkt goed zou zijn", zegt Van Horen. Tot deze conclusie kwam toezichthouder ACM in 2024 ook. De waakhond schreef dat spaarrentes achterbleven door te weinig concurrentie.
Sterk gestegen rente kost Nederlandse schatkist miljarden extra
Van Horen wijst er wel op dat een hogere spaarrente direct geldt voor alle bestaande spaartegoeden met een variabele rente. Een verhoging van de hypotheekrente geldt alleen voor nieuwe leningen en voor mensen van wie de rentevaste periode afloopt. Daardoor kunnen de totale rentebetalingen aan spaarders snel oplopen, terwijl de totale rente-inkomsten uit leningen slechts geleidelijk toenemen.
Dat banken niet scheutig zijn met het verhogen van spaarrentes, is ook haar opgevallen. Dit komt volgens de hoogleraar omdat Nederlanders niet zo snel overstappen naar een andere bank. En daarmee is er dus weinig reden om klanten bij een concurrent weg te lokken met een hogere rente.
Rente steeg dit jaar al flink en daardoor kun je minder lenen voor je hypotheek
Wat banken met hun winsten doen, is ook een wezenlijke vraag, vult Mees aan. "Worden ze uitgekeerd aan aandeelhouders of gebruikt om te investeren in de bank zelf?" Dat tweede is volgens hem beter. Desondanks paaien banken aandeelhouders ook weleens. ABN AMRO en ING trakteerden beleggers de afgelopen jaren op miljarden euro's aan dividend en het inkopen van eigen aandelen, wat de koers omhoog stuwt.
Niet blindstaren
Mees vindt dat we ons ook weer niet moeten blindstaren op winsten. Banken kunnen op het gebied van klimaat en duurzaamheid veel meer hun verantwoordelijkheid nemen, vindt hij. "De hypotheekportefeuilles van de grootbanken lopen klimaatrisico. En daar moeten de banken op voorbereid zijn."
Ook moet de rente op leningen voor 'fossiele bedrijven' hoger worden, vindt hij. Daarom hoopt hij dat banken met elkaar, de politiek en toezichthouders deze maatschappelijke handschoen oppakken. "De publieke functie van de grootbanken vraagt om meer initiatief en daadkracht."
Jeroen Smit: 'ABN Amro op overnamepad? Risico voor de samenleving'
Reacties banken
Rabobank en ABN AMRO wijzen in hun reactie aan RTL Z ook op de rente-inkomsten en de maatschappelijke functie van banken. "Een gezonde winstgevendheid is belangrijk voor een stabiele bank en een gezonde stabiele bank is belangrijk om krediet te kunnen verstrekken aan bedrijven en huishoudens", schrijft een woordvoerder van ABN.
ING reageerde niet op vragen.